COP सम्मेलन (Conference of the Parties) 

 

COP को पूरा रूप Conference of the Parties (पक्षहरूको सम्मेलन) हो । यो संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी रूपरेखा महासन्धि (UNFCCC) अन्तर्गत हुने विश्वव्यापी जलवायु सम्मेलन हो। यसमा विश्वका देशहरूले जलवायु परिवर्तन, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन न्यूनीकरण, अनुकूलन, जलवायु वित्त, हानि तथा क्षति, प्रविधि हस्तान्तरणलगायत विषयमा छलफल तथा निर्णय गर्छन्।

 

UNFCCC को प्रक्रिया अन्तर्गत COP ले UNFCCC, Kyoto Protocol र Paris Agreement कार्यान्वयनलाई अघि बढाउने मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चको भूमिका खेल्छ। 

 

१. COP को सुरुवात

UNFCCC को स्थापना    1992 (ब्राजिलको रियो द जेनेरियोमा Earth Summit बाट )
UNFCCC लागु भएको  21  मार्च 1994 
पहिलो COP सम्मेलन   1995 (COP-1 जर्मनीको बर्लिनमा)
सम्मेलनको आयोजना  प्रत्येक वर्ष 
COP  मा सहभागीता   UNFCCC का पक्ष राष्ट्रहरू अर्थात् Parties हरु 

 

 

२. COP को मुख्य उद्देश्य

  1. जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढाउनु।
  2. हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनु। 
  3. विश्व तापमान वृद्धि नियन्त्रण गर्नु। 
  4. जलवायु परिवर्तनका प्रभावसँग अनुकूलन गर्न सहयोग गर्नु। 
  5. विकासशील तथा जोखिममा रहेका देशलाई Climate Finance उपलब्ध गराउनु। 
  6. जलवायु परिवर्तनबाट हुने हानि तथा क्षति (Loss and Damage)सम्बोधन गर्नु।
  7. स्वच्छ तथा हरित प्रविधिको विकास र हस्तान्तरण गर्नु। 
  8. विकसित र विकासशील राष्ट्रबीच जिम्मेवारी तथा सहयोगको सन्तुलन कायम गर्नु।
  9. राष्ट्रिय जलवायु योजना अर्थात् NDCs कार्यान्वयनलाई अघि बढाउनु। 
  10. विश्वव्यापी रूपमा दिगो तथा न्यून-कार्बन विकासलाई प्रोत्साहन गर्नु।

 

३. महत्वपूर्ण COP सम्मेलनहरू

  • COP-1 — बर्लिन, जर्मनी, 1995

                  यो पहिलो COP सम्मेलन थियो। यसले विकसित राष्ट्रहरूले जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणमा थप जिम्मेवारी लिनुपर्ने विषयलाई अघि बढायो।

  • COP-3 — क्योटो, जापान, 1997

                  यो COP इतिहासकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्मेलनमध्ये एक हो।

                  मुख्य उपलब्धि: Kyoto Protocol

  • सन्1997 मा जापानको Kyoto मा भएको COP-3 ले Kyoto Protocol पारित गर्‍यो। 
  • विकसित देशहरूका लागि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने कानुनी रूपमा बाध्यकारी लक्ष्यनिर्धारण गरियो।
  • यसको कार्यान्वयन अवधि सन् 2008–2012 को पहिलो commitment period थियो। 
  • Clean Development Mechanism (CDM), Joint Implementation (JI) रEmissions Trading जस्ता संयन्त्र अघि बढाइए।

 

  • COP-13 — बाली, इन्डोनेसिया, 2007

                  यस सम्मेलनबाट Bali Action Plan अघि बढ्यो।

                  यसले दीर्घकालीन रूपमा जलवायु सम्झौता निर्माण गर्ने प्रक्रियालाई अगाडि बढायो।

  • COP-15 — कोपेनहेगन, डेनमार्क, 2009

                  यो सम्मेलन निकै चर्चित रहनुको कारण

१. समुन्द्रि तथा टापु राष्ट्रहरुको समस्या देखाउन माल्दिभ्सले समुन्द्रमुनी आफ्नो मन्त्रीपरीषद्को बैठक बसायो

२. पर्वतीय तथा हिमाली राष्ट्रहरुको समस्या देखानउ नेपालले सगरमाथाको आधार शिविरमा मन्त्रीपरीषदको बैठक बसायो 

                  मुख्य विषय:

  • विश्व तापमान वृद्धि नियन्त्रण 
  • विकसित देशबाट विकासशील देशलाई जलवायु वित्त 
  • दीर्घकालीन उत्सर्जन न्यूनीकरण 

                  यद्यपि यसबाट अपेक्षित रूपमा बाध्यकारी विश्वव्यापी सम्झौता हुन सकेन।

 

  • COP-21 — पेरिस, फ्रान्स, 2015 

                  यो COP इतिहासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्मेलनमध्ये एकहो।

                  मुख्य उपलब्धि: Paris Agreement

                  सन् 2015 मा फ्रान्सको Paris मा भएको COP-21 ले Paris Agreement पारित गर्‍यो।

                  

                  यसको मुख्य लक्ष्य:

  • विश्वव्यापी औसत तापक्रम वृद्धि पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा 2°C भन्दा निकै कमराख्ने। 
  • सम्भव भएसम्म तापक्रम वृद्धि 1.5°C मा सीमित गर्ने प्रयास गर्ने। 
  • देशहरूले आफ्नो Nationally Determined Contributions (NDCs) मार्फत जलवायु लक्ष्य प्रस्तुत गर्ने। 
  • समय–समयमा लक्ष्यलाई अझ महत्वाकांक्षी बनाउने। 
  • COP-22 — Marrakech, Morocco, 2016
  • यस सम्मेलनमा Paris Agreement कार्यान्वयनका लागि नियम तथा प्रक्रियाविकास गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिइयो।

 

  • COP-23 — Bonn, Germany, 2017
  • COP-23 को अध्यक्षता Fiji ले गरेको थियो। साना टापु राष्ट्र तथा विकासशील देशका जलवायु जोखिमलाई विशेष प्राथमिकता दिइयो।
  • यस सम्मेलनमा Talanoa Dialogue विशेष चर्चामा रह्यो।

 

  • COP-24 — Katowice, Poland, 2018
  • यसको प्रमुख उपलब्धि Katowice Climate Package हो।
  • यसले Paris Agreement कार्यान्वयनका लागि आवश्यक पारदर्शिता, रिपोर्टिङ र समीक्षा प्रक्रियालाई व्यवस्थित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

 

  • COP-25 — Madrid, Spain, 2019
  • यस सम्मेलनमा Article 6 अर्थात् Paris Agreement अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय कार्बन बजारसम्बन्धी नियममा सहमति जुटाउने प्रयास भयो।
  • तर केही महत्वपूर्ण विषयमा पूर्ण सहमति हुन सकेन।

 

  • COP-26 — Glasgow, Scotland, 2021 
  • कोभिड–19 का कारण COP-26 सन् 2021 मा आयोजना भयो।
  • प्रमुख उपलब्धि — Glasgow Climate Pact

                  यसमा:

  • तापक्रम वृद्धि 1.5°C लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता दोहोर्‍याइयो।
  • कोइलाको प्रयोग घटाउने विषयलाई पहिलोपटक COP निर्णयमा स्पष्ट रूपमा समेटियो। 
  • Fossil fuel subsidies सम्बन्धी विषय उठ्यो। 
  • जलवायु वित्त तथा अनुकूलनमा थप सहयोगको माग भयो। 
  • COP-27 — Sharm el-Sheikh, Egypt, 2022 
  • यो सम्मेलनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि:
  • Loss and Damage Fund
  • जलवायु परिवर्तनका कारण विशेषगरी कमजोर तथा विकासशील देशहरूले भोग्ने हानि तथा क्षति सम्बोधन गर्न कोष स्थापना गर्ने ऐतिहासिक निर्णय भयो।

                  उदाहरण:

  • बाढी
  • खडेरी
  • समुद्री सतह वृद्धि 
  • आँधी
  • अत्यधिक गर्मी 
  • जलवायुजन्य विपद् 
  • COP-28 — Dubai, UAE, 2023 
  • COP-28 पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
  • प्रमुख उपलब्धि: First Global Stocktake
  • Paris Agreement कार्यान्वयनको प्रगतिबारे पहिलो Global Stocktake सम्पन्न भयो।
  • यसले विश्व हालको अवस्थामा Paris Agreement का लक्ष्य हासिल गर्ने दिशामा पर्याप्त गतिमा अघि नबढिरहेको देखायो।
  • Fossil fuels सम्बन्धी महत्वपूर्ण निर्णय
  • COP-28 को निर्णयमा ऊर्जा प्रणालीमा fossil fuels बाट transition away गर्ने विषयलाई समावेश गरियो।

                  साथै:

  • Renewable energy capacity बढाउने
  • Energy efficiency सुधार गर्ने
  • Methane लगायत उत्सर्जन घटाउने
  • Climate finance बढाउने विषयमा जोड दिइयो।

 

  • COP-29 — Baku, Azerbaijan, 2024 
  • COP-29 को मुख्य विषयमध्ये एक Climate Finance थियो।
  • COP-1 यस सम्मेलनमा विकासशील देशका लागि नयाँ जलवायु वित्त लक्ष्यसम्बन्धी महत्वपूर्ण सहमति भयो।
  • New Collective Quantified Goal on Climate Finance (NCQG)
  • विकसित देशहरूले विकासशील देशहरूलाई सहयोग गर्न 2035 सम्म प्रतिवर्ष कम्तीमा US$300 billion सम्म climate finance उपलब्ध गराउने दिशामा सहमति भयो, साथै सबै स्रोतबाट विकासशील देशहरूका लागि US$1.3 trillion प्रति वर्ष सम्म वित्त प्रवाह बढाउने प्रयास                गर्ने लक्ष्य राखियो।
  • COP-29 मा Article 6 carbon market rules सम्बन्धी बाँकी नियमहरूमा पनि महत्वपूर्ण प्रगति भयो।

 

  • COP-30 — Belém, Brazil, 2025
  • COP-30 ब्राजिलको Belém मा 10–21 November 2025 आयोजना भएको थियो। 
  • COP-30 बाट जलवायु प्रतिबद्धतालाई कार्यान्वयनतर्फ लैजाने विषयलाई विशेष प्राथमिकता दिइयो।

                  महत्वपूर्ण विषयहरू

  • NDCs कार्यान्वयन 
  • National Adaptation Plans (NAPs) 
  • जलवायु वित्त 
  • अनुकूलन तथा resilience 
  • अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य 
  • 1.5°C लक्ष्यलाई जीवित राख्ने प्रयास 
  • COP-30 पछि Global Implementation Accelerator सुरु गर्ने निर्णय भयो, जसको उद्देश्य NDCs र राष्ट्रिय अनुकूलन योजनाहरूको कार्यान्वयनलाई तीव्र बनाउनु हो। 
  • साथै Belém Mission to 1.5 पनि अघि बढाइएको छ, जसले 1.5°C लक्ष्यलाई सम्भव राख्न उच्च प्रभावकारी उपाय र कार्यान्वयनका अवरोध पहिचान गर्ने उद्देश्य राख्छ। 
  • COP-31 — Antalya, Türkiye, 2026 
  • हाल 2026 मा आगामी COP-31 टर्कीको Antalya मा 9–20 November 2026 आयोजना हुँदैछ। 
  • COP-31 लाई मुख्यतः Implementation COP अर्थात् विगतका प्रतिबद्धता व्यवहारमा लागू गर्ने सम्मेलनका रूपमा अघि बढाइँदैछ। 

                  यसका प्राथमिकतामा:

  • Energy transition 
  • Electrification 
  • Circular economy 
  • Resilient cities and infrastructure 
  • Sustainable agriculture 
  • Green industrial transformation 
  • Climate finance 
  • कमजोर क्षेत्र तथा ecosystem को resilience जस्ता विषय छन्।

COP र नेपाल

नेपाल जलवायु परिवर्तनको दृष्टिलेअत्यन्त जोखिममा रहेको हिमाली तथा पर्वतीय देश हो।

नेपालका प्रमुख जलवायु चुनौतीहरू:

  • हिमनदी पग्लिनु 
  • हिमताल विस्फोटको जोखिम 
  • बाढी तथा पहिरो 
  • खडेरी
  • अनियमित वर्षा 
  • कृषि उत्पादनमा असर 
  • जैविक विविधतामा असर 
  • पानीका स्रोतमा परिवर्तन 
  • अत्यधिक गर्मी 

 

त्यसैले नेपालले COP सम्मेलनमा मुख्यतः Climate Justice, Climate Finance, Loss and Damage, Adaptation, Mountain Agenda तथा प्रविधि हस्तान्तरणका विषय उठाउँदै आएको छ।

नेपालका लागि विशेष महत्व:

“जसको उत्सर्जन कम छ, उसैले जलवायु परिवर्तनको ठूलो असर भोग्नुपरेको छ” भन्ने विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गर्नु।

 

परीक्षाका लागि COP का सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथ्यहरू

COPवर्षस्थानप्रमुख उपलब्धि/विषय
COP-11995Berlin, Germanyपहिलो COP
COP-31997Kyoto, JapanKyoto Protocol
COP-132007Bali, IndonesiaBali Action Plan
COP-152009Copenhagen, DenmarkCopenhagen Accord
COP-212015Paris, FranceParis Agreement
COP-222016Marrakech, MoroccoParis Agreement कार्यान्वयन
COP-232017Bonn, GermanyFiji Presidency, Talanoa Dialogue
COP-242018Katowice, PolandKatowice Climate Package
COP-252019Madrid, SpainArticle 6 लगायत विषय
COP-262021Glasgow, UKGlasgow Climate Pact
COP-272022Sharm el-Sheikh, EgyptLoss and Damage Fund
COP-282023Dubai, UAEGlobal Stocktake, fossil fuels transition
COP-292024Baku, AzerbaijanClimate Finance / NCQG
COP-302025Belém, BrazilImplementation, Global Mutirão
COP-312026Antalya, TürkiyeImplementation-focused COP

 

एक लाइनमा सम्झने तरिका

Kyoto → Paris → Glasgow → Sharm el-Sheikh → Dubai → Baku → Belém → Antalya

COP-3 → Kyoto Protocol
COP-21 → Paris Agreement
COP-26 → Glasgow Climate Pact
COP-27 → Loss & Damage Fund
COP-28 → Global Stocktake / Fossil-fuel transition
COP-29 → Climate Finance
COP-30 → Implementation Accelerator / Belém Mission
COP-31 → Antalya, Türkiye (2026)